Gotycka Pietà

Gotycka Pietà – najstarsza rzeźba w świdnickiej Katedrze

Przedstawienia Matki Boskiej w sztuce chrześcijańskiej były najpopularniejszym – obok Krucyfiksu – tematem ikonograficznym. Rzeźba o charakterze sakralnym mocno rozwinęła się w średniowieczu – w okresie panowania stylu gotyckiego, którego największy rozwój przypadł na schyłek tego okresu, czyli na XIV i XV wiek. W sztuce gotyku ważne miejsce zajmują figury tzw. Pięknych Madonn, reprezentujące styl piękny rozpoczynający się w latach 1380–1400 i trwający do około połowy XV wieku.

Powstały wtedy wyjątkowe arcydzieła. Najwięcej przedstawień rzeźbiarskich poświęconych było Madonnie z Dzieciątkiem oraz stojącej pod krzyżem Matce Bożej Bolesnej. W konwencji pięknej powstawały także figury określane jako piety, czyli wizerunki Matki Boskiej Bolesnej trzymającej w ramionach martwe ciało Chrystusa. Nazwa pietà pochodzi z języka włoskiego i oznacza miłosierdzie lub litość.

Rzeźby ukazujące Matkę Boską Bolesną z Synem, były obecne w sztuce gotyckiej już znacznie wcześniej, jednak w konwencji stylu pięknego straciły uprzednią surowość, a zyskały nowe cechy, charakterystyczne dla Pięknych Madonn: Maryja jest młoda i urodziwa, z  wyrazem smutku i matczynej miłości na twarzy. W jej gestach zaś podkreślony jest wyraz matczynej miłości i troski. Głowę Maryi okrywa miękko fałdowany welon, a odziana jest obszerną, bogato drapowaną suknię. Ciało Jezusa, spoczywające na jej kolanach, jest wychudzone, z wyraźnie widocznymi żebrami i krwawiącą raną w boku. Na jego twarzy widać delikatny wyraz bólu i cierpienia.

Tak przedstawiona Maryja, siedząca na tronie i trzymająca na kolanach ciało Jezusa zdjętego z krzyża, określana jest mianem „Pięknej Piety”, które dotyczy wąskiej grupy rzeźb rozpowszechnionych w sztuce gotyckiej około roku 1400. Charakterystyczny dla Pięknej Piety jest także „horyzontalny” układ ciała Jezusa, obecny wtedy w sztuce austriackiej, czeskiej i śląskiej, a także niemieckiej.

Piękną Pietę, pochodzącą z początków XV wieku i idealnie pasującą do powyższego opisu, możemy podziwiać również w świdnickiej Katedrze, gdzie jest ona najstarszym zachowanym elementem gotyckiego wyposażenia świątyni, a także jedną z nielicznych zachowanych do dzisiaj rzeźb z tego okresu na całym Dolnym Śląsku.

Spośród Piet zaliczanych do stylu pięknego wyróżnia się wielkością, bowiem jest co najmniej „o głowę” wyższa od innych Pięknych Piet. Jej wysokość i szerokość wynosi około 180 centymetrów. Została wykonana z drewna lipowego i pokryta polichromią. Lecz już w 1499 roku została poddana pierwszej konserwacji i na nowo polichromowana. Ta konieczność konserwacji drewnianej rzeźby pod koniec XV wieku sugeruje, że prawdopodobnie miała już wtedy co najmniej kilkadziesiąt lat, więc biorąc pod uwagę styl piękny, który reprezentuje, to datę jej powstania należy osadzić w początkach XIV wieku. Najnowsze badania wskazują, że świdnicka Pietà powstała najprawdopodobniej w latach 1399–1420.

Gotycka rzeźba ukazuje siedzącą na tronie Maryję, z wyrazem cierpienia i smutku na twarzy, podtrzymującą na kolanach umęczone, martwe ciało Syna, z bezwładnie opadającą ręką. Ustawiona jest na ceramicznym barokowym cokole, opatrzonym napisem „Origo huius 1499 imaginis est”, [Początek tego dzieła to rok 1499], jednak nie jest to rok wykonania, rzeźby, lecz jej odnowienia. Nie wiadomo jednak, gdzie była usytuowana, skoro udało jej się przetrwać pożar w 1532 roku, a w czasach jezuickich gruntowną barokizację wnętrza świątyni.

Od końca XVIII wieku ustawiona była przy ścianie pod oknem w pierwszym przęśle nawy północnej. Fotografie z końca XIX oraz z początków XX wieku ukazują zmiany w sposobie oprawy Piety. Po restauracji Piety w 1870 roku z inicjatywy proboszcza Hugona Simona, rzeźbę otaczało ażurowe, neogotyckie obramowanie, z „brokatowym” tłem i wieńczącym je napisem „Ora pro nobis Mater (…)”. Płaszcz Maryi pokryty był gwiazdami. Podczas następnej renowacji wnętrza w latach 1907–1909 wymieniono tło rzeźby oraz jej polichromię, nadając jej intensywniejsze kolory, zaś neogotycka rama została usunięta dopiero w latach 60. XX wieku.

Obecny wygląd Piety to efekt ostatniej konserwacji, przeprowadzonej w 2002 roku, która nie tylko przyczyniła się do usunięcia wielu warstw wtórnych przemalowań i wyeksponowania oryginalnej formy i kolorystyki, lecz dostarczyła także szeregu informacji, które pozwoliły m.in. wyjaśnić zagadkową datę na cokole, która okazała się datą pierwszej renowacji rzeźby. Bowiem wewnątrz wydrążenia w plecach figury znaleziono wypisaną farbą informację: „ten obraz został odnowiony w dziewięćdziesiątym dziewiątym roku/·1·4·9·9·”

Ta naturalnej wielkości drewniana figura Matki Bożej Bolesnej, trzymającej na kolanach Chrystusa, jest jedną z nielicznych zachowanych do dzisiaj Pięknych Piet na Dolnym Śląsku i przypuszcza się, że  wzorem dla jej twórcy była kamienna figura z kościoła Najświętszej Marii Panny na Piasku we Wrocławiu. Niezwykle podobne do niej są także kamienne Piety z Krakowa i Gdańska – powstałe w latach 1390–1400.

𝑂𝑝𝑟𝑎𝑐𝑜𝑤𝑎𝑛𝑖𝑒 𝐿𝑢𝑐𝑦𝑛𝑎 𝑆𝑧𝑝𝑖𝑙𝑎𝑘𝑜𝑤𝑠𝑘𝑎

Więcej informacji nt. historii świdnickiej Piety można znaleźć pod linkiem:

https://fundacja-swidnicka.pl/historia/zabytki/gotycka-pieta/