700 lat Katedry

Krótka historia świdnickiej katedry

Kościół parafialny, fara miejska, bazylika, katedra diecezji świdnickiej – od prawie 700 lat towarzyszy mieszkańcom, przyjmując zmiany „pokoleniowych wart”. Górująca nad miastem strzelista wieża jest nie tylko architektoniczną dominantą widoczną z dużych odległości, jest przede wszystkim duchowym drogowskazem „Kościoła Tej Ziemi”, Kościoła, który tworzą na co dzień ludzie drugiego i trzeciego tysiąclecia.

Najdawniejsze informacje o parafii pochodzą z dyplomów Henryka III. Wymienia się tam rok 1250 i jest to cezura, którą badacze przyjęli jako „dattum” założenia kościoła.

Czasy księcia świdnickiego Bolka I to umiejętna polityka prowadząca do wzrostu znaczenia dominium, co ma także przełożenie na inwestycje sakralne. Z tego okresu pochodzi wiele pism wskazujących na intensyfikację działań zmierzających do szybszej budowy świątyni, z których najważniejszym jest dyplom z lutego 1302 roku papieża Bonifacego VIII udzielającego odpustu 400 dni „na budowę kościoła”.

Rok 1326 zapisuje się wieloma zmianami – proboszczem zostaje Otto von Donyn, a władzę obejmuje Bolko II. Jest to czas powstania – przyjętego umownie roku 1330 – w obecnym kształcie świdnickiego kościoła, w którym już w 1342 ufundowano pierwszą kaplicę rodziny Sachenkirch.

W 1358 roku klaryski odstępują patronat i dożywocie z probostwa Bolkowi II, po którego śmierci rządy obejmuje wdowa Agnieszka. Przekazy informują, że w latach 1377–1391 prace prowadzi mistrz Jakub ze Strzegomia. Prawdopodobnie ok. 1380 roku wykonano portal północny, by na przełomie XIV i XV wieku przystąpić do odkuwania portali zachodnich, konsekrując jednocześnie ołtarz główny.

Na podstawie dokumentów możemy przyjąć, iż kolejną kaplicę Mariacką wzniesiono przed rokiem 1391. Fundacje ołtarzy w 1395 roku, w kaplicy rodziny Löwe, pozwalają uznać, iż jest to data konsekracji drugiej kaplicy rodowej w kościele. W 1. roku XV wieku pojawia się pierwsza informacja o budowie wieży. W roku 1420 zaczęto wznosić wieżę. Prace wykończeniowe trwały jeszcze w 1. ćwierci XV wieku. Rok 1454 jest przybliżoną datą powstania drugiej kaplicy cechu Łaziebników, zaś dokument wystawiony 5 lat później wzmiankuje o kaplicy Krawców. W 3. ćwierćwieczu XV wieku powstają kaplice Rzeźników i kaplica Sukienników. W 2. poł. XV wieku odlano nowy dzwon Susana, poświęcony uroczyście 15 sierpnia 1476 roku.

Rok później proboszczem zostaje wielki mecenas sztuki, Stanisław Bernwaldt, który funduje m.in. poliptyk Zaśnięcia Najświętszej Maryi Panny i dekorację rzeźbiarską przy portalach fasady. W tym czasie kupiec Georg Schindel łoży na kolejną kaplicę, a także na więźbę, na której już w 1486 roku założono dach i ustawiono ażurową wieżyczkę. Przykrycie dachu zakończono w roku następnym, co było równoznaczne z „zakończeniem budowy kościoła w roku Pańskim 1487”.

Lata 1491–1516 to okres panowania Władysława Jagiellończyka. W świdnickim kościele zmiany następują w 1508 roku, kiedy to po śmierci proboszcza Bernwaldta jego następcą zostaje Franz Reusener. Trwające na początku XVI wieku roboty skupiły się na wznoszeniu wieży, na którą 30 maja 1516 roku wciągnięto dzwony. Dziewięć lat później zakończono budowę wieży, zamykając oktogon ostrosłupowym szczytem. Była to ostatnia faza gotyckiego etapu budowy kościoła.

9 kwietnia 1532 roku kościół dotknęła tragedia. Pożar wywołał wójt Franciszek Glogisch. Zniszczeniu uległy zwieńczenie wieży, zaś konstrukcja uległa osłabieniu. Szkody nastąpiły również w wyposażeniu – ogień stopił dzwony, strawił instrumenty, ławki i ołtarze. Zniszczenia były tak duże, iż przekraczały możliwości parafii, by rozpocząć odbudowę. Dopiero po 3 latach przystąpiono do prac.  Wykonanie sklepienia zlecono mistrzowi Schleierweberowi.

Za kadencji ostatnich katolickich proboszczów XVI wieku lano dzwony, które w 1554 roku, po poszerzeniu okien i przebiciu posadzek na kondygnacjach wieży, osadzono na „siedziskach”.

W 1561 roku kościół na 10 lat przejmują duchowni luterańscy.

W maju 1565 roku pastor Heidenreich rozpoczął wznoszenie na wieży trzykrotnie prutego zwieńczenia. Pół roku później zakończono prace, osadzając na szczycie gałkę, chorągiewkę i iglicę z gwiazdą. Pastor Jaohann Pelargus, sprawujący urząd od 1569 roku, kontynuował dzieło poprzednika, rozpoczynając montaż rzeźb na wieży, osadzając w narożu kamienną figurę. Za kadencji Enocha Bartscha, w 1611 roku po usunięciu ołtarzy z filarów ustawiono w protestanckim obrządku ławki.

Wybuch wojny trzydziestoletniej znalazł swoje odbicie także w Świdnicy. W 1629 roku odebrany ewangelikom kościół, konsekrowany 29 stycznia, przekazano Towarzystwu Jezusowemu, które administruje nim 4 lata, by po tym okresie znowu przejść na 4 lata w zarząd ewangelików.

Pomiędzy 1694 a 1698 rokiem, kiedy Ridel skończył ołtarz główny i ambonę, prowadzono prace na wieży.

Po barokowej rozbudowie w 1707 roku kaplicy Sachenkirchów, przeznaczonej na zakrystię, kościół 9 lat później staje w obliczu groźnego pożaru, w czasie którego „ponad 150 zarzewi spada na dachy”.

W styczniu 1741 roku prusacy zajmują miasto. „Pierwszym błogosławieństwem” okupacji jest zajęcie kościoła na magazyn. W styczniu po przybyciu do miasta Fryderyka II, na prośby duchowieństwa, świątynia zostaje zwrócona wiernym.

W 1758 roku, po zmuszeniu Jezuitów do opuszczenia miasta, pół roku później kościół zostaje przekształcony na spichlerz. Tę rolę pełni przez 14 lat, powracając na krótko do swojej właściwej funkcji w latach 1772–77.

Sytuacja stała się niejasna, gdy 21 lipca 1773 roku papież Klemens XIV ogłosił bullę „Dominus ac Redemptor noster”, którą rozwiązywał Towarzystwo Jezusowe. Świdnicki klasztor uległ kasacie 12 lutego 1776 roku, co spowodowało przejęcie w 1777 roku świątyni i innych dóbr przez państwo.

W 1778 roku majątek Jezuitów sprzedano, kościół przeznaczono na szpital, którym pozostawał przez 2 lata.

W 1780 roku świątynię zwrócono parafii, nad którą nadzór sprawował hrabia Dankelmann.

26 sierpnia 1800 roku kościół przechodzi formalnie na własność państwa pruskiego.

Po zakończeniu wojny francusko-pruskiej kościół poddano remontom.

W latach 1891–96 przeprowadzono remont portali, fasady i wieży.

W latach II wojny światowej Świdnica leżała praktycznie poza zasięgiem działań wojennych. Kościół i zabudowania parafialne pozostały nienaruszone.

Pierwszym polskim proboszczem był od 6 stycznia 1946 roku ks. prał. Stanisław Marchewka. Kapłan prowadził z niemieckim księdzem pracę duszpasterską, od którego przejął m.in. „monstrancje i kielichy, zamurowane w krypcie”, sprowadził „poliptyk ukryty w Witoszowie, rzeźby z ołtarza przechowywane w Wierzbnej”. Po skompletowaniu wyposażenia w tym samym roku wykonał naprawę dachu.

W latach 1947–48 w kaplicach Matki Bożej Świdnickiej, św. Józefa oraz na Chórze Mieszczan naprawiono uszkodzone witraże, konserwacji poddano też witraże z prezbiterium i nawy przy ołtarzu Serca Pana Jezusa. Po pożarze, który w 1951 roku strawił dach konwiktu jezuickiego mieszczącego plebanię, w tymże roku przeprowadzono kolejny remont.

Na przełomie lat 70. prace remontowe prowadził ks. prał. Jan Baran. W następnych latach przeprowadzono konserwacje obrazu Matki Bożej Świdnickiej. W 1979 roku wykonano nową posadzkę. Prace kontynuował ks. proboszcz Sosnowski.

Intensyfikacja prac rozpoczęła się po objęciu probostwa przez ks. prał. Jana Bagińskiego. W rok po zakończeniu montażu wzmocnień na kamiennych sterczynach, który przeprowadzono w 1996 roku, rozpoczęto zakrojony na dużą skalę, trwający do 2003 roku, remont substancji architektonicznej. Dwa lata później przeprowadzono prace konserwatorskie rzeźb, a na przełomie lipca i sierpnia odnowiono figurę Matki Bożej z Dzieciątkiem znajdującą się pomiędzy dwoma zachodnimi portalami. Z końcem drugiego tysiąclecia i w pierwszych latach trzeciego, prace prowadzono na wieży.

W sumie od roku 2001 wykonano remont krypty, przeprowadzono restaurację fresków – do roku 2001 polichromie odnowiono w kaplicy Łaziebników, Sukienników i rozpoczęto renowację kaplicy Krawców (2001), północnej nawy bocznej (2002), nawy południowej (2003), kruchty (2004), rzeźb gotyckich barokowych i obrazów.

25 marca 2004 roku Papież Jan Paweł II podniósł świdnicką świątynię do rangi katedry. Swoją posługę w katedrze rozpoczął jej pierwszy biskup – bp prof. dr hab. Ignacy Dec.

Marek Stadnicki

(Niedziela świdnicka 4/2007)